Ý tưởng mới nhất anh gửi cho tôi qua mail: “Sẽ chờ cơ hội lập một trường đại học luật tư nhân”... Lại thêm một câu chuyện khó tin từ LS Lê Công Định.

Từ tầng hầm của phòng chưởng khế Sài Gòn

Năm 1989, Định mới ra trường, vào làm việc ở Phòng Công chứng số 1. Ngoài công việc phụ tá cho công chứng viên, Định biết tiếng Pháp nên được giao thêm việc thống kê sắp xếp kho tài liệu dưới tầng hầm của tòa nhà 89 Nguyễn Du. Đó vốn là trụ sở của phòng chưởng khế Sài Gòn trước 1975.

Sáng công tác chuyên môn, chiều làm trong kho tư liệu. Vừa làm vừa tò mò đọc xem thời trước người ta hành xử công việc pháp lý như thế nào. Càng đọc, Định càng sửng sốt khi những kiến thức của một cử nhân luật như mình lại không hiểu hết một văn bản pháp lý của nền hành chính cũ. Trong đầu Định một ý nghĩ lớn dần: trước đây VN từng có một nền văn minh pháp lý rất chuẩn mực.

Cũng thời điểm đó, LS Triệu Quốc Mạnh tập hợp những nhân vật rất giỏi luật của Sài Gòn mở lớp luật ở ĐH Tổng hợp TP.HCM với tiêu chí dạy “theo tinh thần pháp lý thế giới”. “Tôi nghĩ mãi rồi quyết định bỏ việc để đi học tiếp”. Lúc qua trường luật xin xác nhận điểm để miễn một số môn, một thầy giáo cũ biết chuyện tròn mắt hỏi: “Mày có khùng không mà đi học cái lớp vớ vẩn?”.

Nhưng trong cái lớp học ấy, LS Triệu Quốc Mạnh có những bài giảng nổi tiếng về tinh thần pháp lý thế giới; thầy Võ Phúc Tùng (tiến sĩ luật bảo vệ luận án cuối tháng 4-1975) làm Định say mê với “khế ước và nghĩa vụ” theo chuẩn mực của Pháp. Thầy Lương Văn Lý dạy rất hay về công pháp quốc tế... Đó là những giáo sư giỏi nhất chuyện “hạ đo ván” sinh viên trong các kỳ thi.

Càng học, Định thấy hiểu rõ hơn những gì anh đọc trong căn hầm của phòng chưởng khế hồi xưa. Thầy Tùng tạo một ấn tượng lớn từ kiến thức uyên bác cho tới tư cách trong cuộc đời. Có thời điểm khó khăn, phải đi sửa đồng hồ kiếm sống nhưng ông vẫn vô tư: “Học tiến sĩ khó cỡ nào còn học được thì nhằm nhò gì những cái đơn giản này!”. Ông nhận Định làm học trò dạy tiếng Pháp.

Suốt tám năm trời, hai thầy trò cặm cụi ba buổi tối mỗi tuần. Mỗi buổi học xong hai giờ ngôn ngữ, thầy trò lại xoay qua bàn chuyện văn chương Pháp với Victor Hugo, Alexandre Dumas... Có bữa cúp điện, hai thầy trò đốt đèn dầu, mồ hôi nhễ nhại. Chính cái vốn tiếng Pháp dưới ánh đèn dầu này đã tạo điều kiện cho Định vào làm ở văn phòng luật Coudert Brothers. Vị LS đại diện văn phòng này ở Sài Gòn vì mê tiếng Pháp của anh mà nhận vào. Năm đó Định 26 tuổi. Rồi một bước ngoặt mới: suất học bổng đi Pháp...

Đến Paris và Columbia…

“Trước những năm 1997, tôi nghiên cứu luật trong nước, thấy luật mình còn thiếu nhiều quá, muốn làm một điều gì đó nhưng kiến thức không có. Tôi thèm một chuyến đi du học Pháp. Nhưng hồi đó, những suất học bổng chỉ có cán bộ ngành tòa án hoặc người ngoài bộ mới được. Rồi năm 1997, lần đầu tiên người ta cho các đoàn LS dự tuyển các suất học bổng. Tôi bước chân ra khỏi đại sứ quán mà như bay trên mây với suất học bổng ngành luật của Trường đại học Tổng hợp Pantheon - Assas (Paris 2).

Vài tháng sau, một ngày đang lang thang ngao du ở châu Âu, có một tin vui không kém: tôi giành được học bổng Fulbright đi Mỹ. Thông tin này thay đổi nhiều thứ với tôi.

Sau vài tháng học ở Paris, tôi nhận ra đại học Pháp thời điểm đó vẫn là sự kéo dài của hệ thống thực dân cũ: trì trệ, bảo thủ. Năm 1998-1999 mà cả trường chỉ có hai máy photo, mượn một đống sách từ thư viện phải mất 3-4 giờ đồng hồ chờ đợi để photo. Giáo sư thì như một vị thánh trên giảng đường, bắt học thuộc lòng y như ở VN chứ không dạy về tư duy pháp lý.

Tôi tranh thủ học thêm một khóa triết của Trường đại học Sorbonre theo lời khuyên của thầy Tùng (“Phải biết căn bản triết học để hiểu nền luật pháp”), đến tháng 5-1999 tôi rời Paris, bỏ luôn những môn thi cuối cùng của bậc thạc sĩ (vào cuối tháng 6-1999) để sang Mỹ học cao học luật ở ĐH Tulane - Columbia”.

“Tôi ủng hộ án lệ!”

Đó là câu đầu tiên và là sợi chỉ xuyên suốt câu chuyện của LS Định. Anh mang ra hai quyển Quyết định giám đốc thẩm của hội đồng thẩm phán, Tòa án nhân dân tối cao năm 2003 -2004 (đó là những bản án ở cấp giám đốc thẩm sửa sai các vụ án khó ở tòa cấp dưới và được xem như một ví dụ về việc áp dụng các điều luật khi xét xử những vụ án tương tự như vậy) rồi nói một cách tự hào: “Đây là một bước rất nhỏ của án lệ tại VN!”.

Do những đặc thù của VN, án lệ là một quãng đường đầy khó khăn và nhiều tranh cãi. Trong một bài viết trên bản tin đoàn LS tháng 7-2003, LS Định thẳng thừng: “Phán quyết của tòa án hiện nay thường thiếu chiều sâu và sự uyên bác trong nhận định và phân tích các vấn đề pháp lý cụ thể. Một số thẩm phán đôi khi phải đưa ra những lời giáo huấn đạo đức không cần thiết cho các bị cáo hoặc các bên tranh chấp nhằm khỏa lấp những khuyết điểm đó”. Cứ thế, cái cách nói đôi khi gay gắt của chàng LS trẻ này khiến không ít người khó chịu.

Và sự “nổi tiếng” của LS Định lại là sự “khùng”. Không ít lần anh từng bị các quan chức một bộ nhắn gửi: “Thằng đó khùng hay sao mà tuyên bố này nọ hoài”. Đó là khi anh truy đến cùng các nguyên nhân khiến luật chưa ra đời đã trở nên lạc hậu: “Bộ luật dân sự của Napoléon xây dựng cách đây 200 năm; Bộ luật dân sự Đức xây dựng cách đây 100 năm - không hề được sửa bởi trước đó những bộ luật này đã kế thừa được hệ thống luật bất thành văn của hàng ngàn năm trước và quan tòa, khi xét xử, nếu thấy không phù hợp thực tế bèn giải thích theo thực tiễn để thay đổi tinh thần của nó.

Đó là sửa luật theo án lệ. Tức nền tảng luật phải bắt nguồn từ cuộc sống và ở các nước, chỉ có quan tòa là người duy nhất giải thích luật, còn ở ta ai muốn giải thích cũng được cả. Nó làm cho luật pháp mất tính thống nhất và vị trí độc lập của quan tòa không cao. Chúng ta có quá nhiều luật nhưng nhiều khi “không xài được” hoặc vừa thông qua đã “chết” rồi vì thiếu tính thực tiễn. Tôi ủng hộ án lệ và chắc chắn luật về án lệ sẽ giải quyết được những điều mà trong thực tiễn chưa có.

Ở VN, người ta có thể trả lại đơn kiện và nói: luật chưa có, Quốc hội chưa ban hành, tôi không xử được. Nhưng ở nước ngoài, người ta sẽ kiện ngay quan tòa vì tội không ban phát công lý”.

Tạm gác giấc mơ tiến sĩ

“Hồi xưa tôi mê luận án tiến sĩ và từng sưu tầm hàng trăm cái ở Paris, từng được chọn làm nghiên cứu sinh tiến sĩ ở Tulane nhưng rồi về nước, một đam mê khác lấn dần vào công việc hằng ngày của tôi: gầy dựng một công ty luật mình thích, góp phần gầy dựng tinh thần thượng tôn pháp luật từ cộng đồng tới doanh nghiệp và cả chính quyền. Tham gia các vụ việc với chính quyền thành phố hoặc các công ty lớn của Nhà nước... tôi thấy vui nhất là ý thức các vị đã có những thay đổi rất rõ. Vụ VN Airlines, vụ Liên đoàn Bóng đá bị thua kiện và mất tiền ở nước ngoài… đã làm người ta giật mình.

Mới đây, trong một cuộc họp của UBND TP.HCM, tôi ngồi nghe ông Nguyễn Văn Đua chỉ đạo: “Làm gì thì làm, phải tuân thủ những qui định pháp lý, tránh để bị kiện” mà thấy mừng. Đã có những vụ mà chính quyền không thể đơn thuần ra quyết định hành chính, ví dụ thành phố “thuê lại quyền sử dụng” công viên 23-9 từ nhà đầu tư nước ngoài. Mà chuyện đó đâu đơn giản: họ cử LS, quăng sách luật ra bàn, cãi nhau tóe lửa...

Tôi nhớ lại LS Đặng Khải Minh, một Việt kiều nhưng tinh thần của ông thì hết sức VN, tìm mọi cách nâng đỡ và vun vén cho LS Việt, ông khuyên chúng tôi phải chuẩn bị hết mọi điều kiện để LS VN mình có thể sánh ngang với khu vực và thế giới khi tham gia cạnh tranh toàn cầu. Chúng tôi vừa làm vừa học, vừa đào tạo những LS trẻ để họ nâng tầm. Giờ đây chúng tôi có thể sang Singapore hay bất cứ quốc gia nào tham gia các vụ kiện, có thể tranh cãi từng từ ngữ với các LS, buộc họ sửa cả văn bản tiếng Anh hay đưa ra các ý kiến pháp lý trong các hợp đồng mua bán, tài trợ... tầm quốc tế cho khách hàng VN.

VN hiện tại chỉ có khoảng hai văn phòng luật đủ mạnh để làm chuyện đó. Tình trạng cạnh tranh cũng đang làm cho LS VN yếu thế thay vì phối hợp để nâng tầm trên trường quốc tế. Ước mơ lớn nhất của tôi là mở một trường đại học luật tư thục đào tạo kiến thức hiện đại và thực tế phục vụ cho phát triển. Nó sẽ hoạt động theo xu hướng như một trung tâm nghiên cứu sản sinh ra các học thuyết pháp lý - chuyện rất quen thuộc ở nước ngoài. Ta không làm mà khoanh tay nhìn là muộn lắm đó!...”.

Nhiều người đã ra đi và nhiều người đã trở về, với một hành trang đầy đặn và một khát vọng về các cuộc chơi lớn cùng bạn bè quốc tế. Mỗi người trong họ đi trên những con đường khác nhau để cùng gặp nhau trong một nỗ lực.

NGUYỄN VĂN TIẾN HÙNG

TRUNG QUỐC:

Lòng can đảm của giới blogger đẩy lùi sự kiểm duyệt của Bắc Kinh

Tú Anh

Bài đăng ngày 01/06/2009 Cập nhật lần cuối ngày 01/06/2009 12:54 TU

Công an Trung Quốc tại một quán cà phê internet ở Bắc Kinh (Reuters)

Hai mươi năm sau vụ thảm sát Thiên An Môn, thế giới vẫn chưa xác định được người thanh niên Trung Quốc mặc áo trắng một mình chặn đoàn xe tăng là ai.

Vụ việc đã từng được phóng viên Phương Tây đem ra hỏi ông Giang Trạch Dân, lãnh đạo Trung Quốc nhưng chính ông ta cũng nói không biết.

Các nguồn tin ban đầu tin rằng 'Người chặn xe tăng' (The Tank Man, theo cách gọi của báo chí tiếng Anh) có tên là Vương Vệ Lâm, 19 tuổi.

Nhưng sau này chính những trung tâm nhân quyền tại Hong Kong và bên ngoài cố gắng xác định mà không thể nào kết luận có một người như vậy hay không.

Jane Macartney, phóng viên báo Times trong bài gửi đi từ Bắc Kinh hôm 30/05 vừa qua cho rằng đến nay danh tính của người này vẫn còn bí ẩn.

Nhà báo trích lời ông Hàn Đông Phương, một thủ lĩnh công nhân tự do tham gia tổ chức biểu tình ở Thiên An Môn hồi đó bình rằng 'Người chặn xe tăng' là ai không quan trọng bằng hành động dũng cảm của anh ta đã khích lệ nhiều người khác.

Những phút lịch sử

Các truyền thông Phương Tây ghi nhận sự kiện kéo dài chỉ vài phút sáng ngày 5/6/1989, sau khi quân đội theo lệnh của các ông Đặng Tiểu Bình, Lý Bằng và Dương Thượng Côn đưa xe tăng vào dọn sạch quảng trường Thiên An Môn.

Các nguồn tin khác nhau nói có thể có tới hơn 2000 người bị giết nhưng chính phủ Trung Quốc nói chỉ có 241 người thiệt mạng, gồm cả binh lính.

Khi đoàn xe tăng 17 chiếc đi trên đại lộ Tràng An thì một thanh niên bỗng đứng ra chặn họ.

Các phóng viên nước ngoài ghi nhận được cuộc giằng co từ cửa sổ khách sạn nhưng mọi hình ảnh đều không ghi được rõ nét mặt của thanh niên ấy.

Bức hình nổi tiếng nhất là do Jeff Windener chụp và gửi đi từ Bắc Kinh hôm đó.

Anh thanh niên Trung Quốc chặn và nhảy lên đập túi vào thân chiếc xe tăng sau khi người lái xe tăng dừng lại và tắt máy.

Nhìn từ xa có vẻ như là người chỉ huy chi đội tăng mở cửa sắt và nói gì đó với thanh niên áo trắng.

Sau đó, đội lái tăng tìm cách đi vòng qua người chắn lối nhưng anh nhảy qua nhảy lại để chặn tiếp.

Đôi phút sau có mấy người đi xe đạp phóng tới, lôi thanh niên chặn xe tăng đưa đi mất.

Với dư luận bên ngoài Trung Quốc, bên cạnh hành động dựng tượng Nữ thần Tự do tại Thiên An Môn của sinh viên thì đây là biểu tượng rõ rệt của sự bất khuất.

Năm 2006, hệ thống PBS của Mỹ đã làm bộ phim tài liệu 50 phút về 'Người chặn xe tăng'.

Vẫn theo báo Times, Barbara Walters hồi năm 1990 đã trực tiếp hỏi Chủ tịch Giang Trạch Dân về tung tích người này.

Qua lời phiên dịch ông Giang nói không biết người đó có bị bắt hay là không. Sau đó, như để cho chắc, ông nói thêm bằng tiếng Anh 'I think never killed' (Tôi nghĩ chưa bao giờ bị giết).

Khác biệt lớn

Nhưng hình ảnh nổi tiếng về thanh niên áo trắng ở Bắc Kinh ngày đó không chỉ bị cấm tại Trung Quốc mà còn cho thấy khác biệt lớn trong cách đánh giá sự việc.

Theo tổ chức nhân quyền Human Rights Watch thì ba cơ quan quốc tế khác nhau đã điều tra dư luận tại các đại học Bắc Kinh và trong dân chúng thủ đô về hình ảnh này.

Với những người bên ngoài Trung Quốc, đây là một biểu tượng mạnh, nhưng đại đa số thanh niên Trung Quốc trả lời điều tra dư luận nói họ không sẵn sàng lặp lại hành động đó.

Nhiều người cũng không biết bao nhiêu về vụ Thiên An Môn hoặc chỉ biết mơ hồ và theo những gì chính quyền nói.

Nhà nước không chỉ cấm nói về vụ Thiên An Môn mà còn trừng phạt lập tức những ai cả gan nêu lại vấn đề.

Những nhân vật chủ chốt tham gia vụ Thiên An Môn đều bị tù giam và sau đó là trục xuất khỏi Trung Quốc.

Thậm chí gần đây nhất như năm 2007, ba nhà báo làm cho tờ Tin tức Thành Đô ở Tứ Xuyên bị mất việc vì cho đăng một quảng cáo kêu gọi giúp đỡ thân nhân những người bị giết ở Thiên An Môn.

Theo Human Rights Watch, ngay mới ngày 31/03 năm nay, một cây bút từng tham gia Thiên An Môn, ông Giang Kỳ Sinh, phó chủ tịch Văn bút Trung Quốc (PEN Club) bị tạm giam ngắn vì nêu lại đề tài này.

Bởi thế, không có gì lạ khi cách nhìn của rất nhiều người trẻ tại Trung Quốc hiện nay về Thiên An Môn và 'Người chặn xe tăng' năm 1989 khác hẳn cách nhìn bên ngoài.

Với thời gian trôi qua, cho dù Trung Quốc mở cửa, hội nhập và có nhiều sinh viên du học nước ngoài, sự khác biệt quan điểm thậm chí không giảm đi và có thể sẽ còn tăng lên.

Hàng trăm người thiệt mạng khi quân đội TQ dùng xe tăng đàn áp biểu tình.

Trung Quốc vừa ra lệnh cấm một số website trước kỷ niệm 20 năm ngày quân đội đàn áp người biểu tình tại quảng trường Thiên An Môn.

Người dùng internet tại Trung Quốc đã không vào được mạng Twitter, Hotmail và Flickr.

Twitter là dịch vụ làm quen bạn bè, Hotmail là hộp thư điện tử. Và Flickr là website chuyên lưu trữ hình ảnh.

Trong khi đó một nhà hoạt động nói nhân vật đối lập trong nhiều năm, Wu Gaoxing, đã bị cảnh sát câu lưu dịp cuối tuần.

Wu Gaoxing bị tù giam nhiều năm vì tham gia phong trào dân chủ năm 1989.

Trung Quốc cấm bàn luận về chính trị liên quan đến 'sự cố' xảy ra tại quảng trường Thiên An Môn năm 1989.

Thứ Năm 4/6 là kỷ niệm 20 năm ngày Trung Quốc đàn áp người biểu tình. Khi ấy quân đội đã dùng xe tăng để dập tắt nhiều tuần phản đối của công nhân và sinh viên.

Trung Quốc chưa bao giờ công bố số người chết từ vụ đàn áp này. Truyền thông nhà nước gọi đây là âm mưu phản động. Người ta tin rằng hàng trăm người đã thiệt mạng trên quảng trường hoặc các vùng lân cận.

Cảnh giác

Phái viên BBC James Reynolds tại Bắc Kinh nói khi ngày kỷ niệm sự kiện mà Trung Quốc gọi là "sự cố mùng 4 tháng 6" càng đến gần, Đảng Cộng sản Trung Quốc hiện đang ở trong tình trạng cảnh giác cao độ. Họ không muốn bất cứ ai nhắc đến sự kiện này ở bất cứ nơi nào.

Từ 17h00 thứ Ba (2/6) người dùng internet đã không vào được mạng làm quen bạn bè, Twitter.

Trong khi đó một trong những người bị bắt giữ sau vụ Thiên An Môn, ông Chen Longde, cho hãng tin AFP hay hôm thứ Bảy cảnh sát đã tới bắt ông Wu Gaoxing tại thành phố Taizhou của Trung Quốc.

Ông Wu có ký tên vào lá thơ gửi chủ tịch Hồ Cẩm Đào đòi bồi thường cho những người bị đưa đi giam cầm sau khi quân lính nhả đạn vào người biểu tình ngày 4 tháng Sáu năm 1989.

Bức thư nói các cựu tù nhân ‘Thiên An Môn' không có công việc ổn định. Họ không được hưởng phúc lợi y tế và trợ cấp hưu trí.

Ông Wu bị ngồi tù hai năm sau khi tham gia phản đối năm 1989 tại thành phố Zhejiang phía đông Trung Quốc. Thời điểm đó tại Bắc Kinh đang có các cuộc biểu tình đòi dân chủ.

Tổ chức tranh đấu cho nhân quyền Amnesty International cho hay khoảng 200 người vẫn bị giam cầm cho đến nay vì tham gia vào các cuộc phản đối đòi dân chủ năm 1989.

Cuốn 'Người tù của nhà nước' ra mắt 19/05 nói nhiều đến vụ Thiên An Môn mà người Trung Quốc gọi là 'Lục Tứ'.

Cuốn sách soạn lại 30 giờ ghi âm của cố Tổng bí thư và Thủ tướng Triệu Tử Dương (1919-2005) ra mắt tới đây tại Hong Kong và trên thế giới mô tả ba điểm tối quan trọng.

Thứ nhất là các chi tiết trong cung đình Trung Nam Hải thời điểm dẫn tới vụ thảm sát Thiên An Môn 4/06/1989.

Thứ nhì, ông Triệu Tử Dương nêu ra các đánh giá về Đặng Tiểu Bình mà ông gọi là 'đại sư phụ' nhưng các bình luận ở châu Âu và châu Mỹ gợi ý cách gọi đúng ra phải là 'bố già mafia'.

Thứ ba, vị cựu thủ tướng bị tù tại gia cho đến chết không chỉ xác nhận quan điểm cải tổ kinh tế của mình và còn cho biết sự chuyển biến nội tâm về hướng dân chủ của chính ông sau Thiên An Môn.

Về sự kiện 'Lục Tứ'

Các trích đoạn ghi âm đã được đăng trước ngày cuốn 'Người tù của nhà nước' (Quốc gia đích tù phạm) ra mắt 19/05 này nói nhiều đến vụ Thiên An Môn mà người Trung Quốc gọi là 'Lục Tứ' (ngày 4 tháng 6).

Cần nhắc rằng các nhà xuất bản tiếng Trung ở Hong Kong chọn ngày 19/05 cũng có ý nghĩa.

Ngày đó năm 1989, Thủ tướng Triệu Tử Dương, với người bí thư Ôn Gia Bảo đã bước vào đám đông sinh viên tại Thiên An Môn, kêu gọi họ về nhà.

Bức hình ông Triệu Tử Dương cầm loa, mặt nhòa nước mắt, nói với các sinh viên như con cháu của mình, rằng họ có cuộc sống còn dài, đừng hy sinh vô ích, đã đi vào lịch sử.

Bởi lúc đó, ông đã biết rằng quyết định thiết quân luật và việc điều động quân đội vào Bắc Kinh coi như là sự đã rồi.

Ban lãnh đạo đảng và chính phủ, dưới sự chỉ đạo của Lý Bằng và được Đặng Tiểu Bình 'ban phước' đã chọn giải pháp dùng xe tăng và tiểu liên để chấm dứt phong trào sinh viên Thiên An Môn.

Ông Triệu Tử Dương kể lại họ đã lợi dụng ông vắng mặt ba ngày đi thăm Bắc Triều Tiên để làm chuyện đó.

Ông coi quyết định không thông qua bỏ phiếu đó là phạm luật và luôn khẳng định sinh viên Thiên An Môn không muốn lật đổ chế độ.

Là người duy nhất trong Bộ Chính trị phản đối lại chủ trương dùng vũ lực giải tán sinh viên, ông đã cảnh báo về 'vế nhơ' mà hệ thống chính trị Trung Quốc sẽ phải đối mặt trên thế giới nếu họ làm như vậy.

'Bố già Đặng'

Nhưng theo ông Triệu, quá trình dẫn đến vụ Thiên An Môn cũng là hệ quả của cơ chế quyền lực Trung Nam Hải khi đó.

Ông Đặng Tiểu Bình, khi ấy đã trên 80, không làm gì để điều hành đất nước.

Trái lại, như một đại sư phụ, ông ta chỉ ngồi nhà nghe các phe phái đến trình bày những đề nghị cho giải pháp này khác, và lo việc phân xử xung khắc các phe.

Vụ Thiên An Môn xảy ra, theo Triệu Tử Dương, chủ yếu là do ông Đặng khi ấy thiên về ý kiến của phe bê-tông mà Lý Bằng đứng đầu.

Các tài liệu khác có vẻ ủng hộ cách đánh giá này của ông Triệu vì ngay cả trong Quân Giải phóng khi đó cũng không có sự đồng thuận về kế hoạch dùng lính bắn dân.

̀Cố Tổng bí thư Triệu Tử Dương (1919-2005)

Bộ Chính trị đã phải điều quân đoàn 27 và 28 chủ yếu là lính tỉnh xa, không biết về thực tế ở Bắc Kinh, vào 'tiêu diệt bọn phản cách mạng'.

Tiết lộ của ông Triệu về vai trò của Đặng Tiểu Bình cũng giải thích được phần nào hình dạng nền chính trị Trung Quốc sau khi Đặng qua đời.

Đó là nỗ lực cân bằng các phe phái tác động đến hướng đi, kể cả ngoại giao của Trung Quốc trong khi thiếu một bố già có quyền quyết định tối hậu.

Nhưng ông Triệu cũng tự nhận chính ông mới là kiến trúc sư của cải cách kinh tế chứ không phải Đặng Tiểu Bình.

Các tài liệu bên ngoài và sau này phần nào ủng hộ ý kiến đó dù người ta có thể cho rằng ông tự khen.

Cải cách kinh tế giới hạn ở Tứ Xuyên hồi thập niên 1970 khi ông Triệu làm lãnh đạo tỉnh đã là mô hình cho cả Trung Quốc sau này.

Tương lai Trung Quốc

Nhưng điều có thể làm nhiều người ngạc nhiên là ông Triệu Tử Dương đã xác nhận một sự chuyển biến tư tưởng mạnh mẽ trong thời gian bị giam tại gia.

Khi xảy ra vụ Thiên An Môn, ông vẫn còn tin rằng hệ thống cộng sản ở Trung Quốc còn cải tổ được và sinh viên chỉ nêu ra các 'tiêu cực'.

Trên thực tế, các sinh viên Thiên An Môn đa phần cũng chỉ mong cải cách dân chủ kiểu xã hội chủ nghĩa sao cho dễ thở hơn chứ không có ý phản loạn.

Nhưng về sau này, chính Triệu Tử Dương lại còn đi xa hơn các yêu sách của sinh viên năm 1989.

Ông hoàn toàn đứng về quan điểm cho rằng Trung Quốc cần chế độ dân chủ đại nghị như Phương Tây.

Bác bỏ chủ nghĩa cộng sản, Triệu Tử Dương cảnh báo nếu không cải tổ, Trung Quốc sẽ thành một quốc gia do sự liên kết bè phái giữa đảng cộng sản, các nhóm quyền lợi kinh tế và một số trí thức thượng lưu làm chủ.

Theo ông, họ không chỉ lũng đoạn nền chính trị mà sẽ luôn đặt quyền lợi của tập đoàn lên trên số phận của dân tộc Trung Hoa.

Sức mạnh một bi kịch

Vào ngày 17 tháng Giêng 2005, báo đài Trung Quốc chỉ đưa dòng tin ngắn 'Đồng chí Triệu Tử Dương tạ thế'.

Nhưng khi đó, ông đã không còn là đồng chí của họ nữa.

Cuộc đấu tranh Thiên An Môn làm ông Triệu bất ngờ nhưng phần nào thuyết phục ông về mục tiêu vì một Chủ nghĩa Xã hội Trung Hoa có bộ mặt người.

Đó cũng là ước muốn (xem ra khá ngây thơ) cũng lãnh đạo Tiệp Alexander Dubcek trong Mùa Xuân Praha 1968 hay của Michail Gorbachov vào thời điểm ông sang thăm Trung Quốc không lâu trước Thiên An Môn.

Nay, như các bình luận về cuốn sách của ông Triệu, cả thế giới đang phải đối mặt với một 'Trung Quốc tư bản có bộ mặt cộng sản'.

Nhưng câu chuyện về số phận của Triệu Tử Dương cũng khơi dậy niềm tin vào sức mạnh của nhân cách, trí tuệ và sự thật.

Để có được cuốn sách, ông Bào Đồng, bí thư cũ của Triệu Tử Dương đã lập mưu đánh lừa an ninh Trung Quốc trong nhiều năm để thu âm với ông.

Họ chọn lúc đi dạo cùng, hoặc trong nhà chỉ những khi an ninh vắng đi vài chục phút để thu lời kể của ông Triệu vào một máy ghi âm nhỏ.

Ông Bào Đồng, người bị tù sáu năm, đã chuyển qua con trai ông các đoạn băng và tư liệu ra hải ngoại để soạn thành sách.

Công phu không khác gì trong truyện cổ Trung Hoa chứng tỏ quyết tâm vượt qua số phận của ông Triệu và những người cùng chí hướng và cho thấy họ tin rằng Trung Quốc sẽ còn muốn lắng nghe.

Thông điệp vài năm sau khi ông qua đời đưa Triệu Tử Dương lên thành một trong những nhân cách lớn của Trung Quốc.

Theo trang BBC tiếng Trung, Triệu Tử Dương và những người góp phần đưa ra cuốn sách muốn các nhà lãnh đạo hiện nay phải suy ngẫm và có phản ứng tư tưởng (phản tư) trước cảnh báo ông gửi từ cõi vĩnh hằng.